Czym jest giełda papierów wartościowych?

Opublikowano: 06 Lut 2026 Agnieszka Kłak 12 min. czytania

Kategoria: Słownik pojęć finansowych

Co to jest giełda papierów wartościowych?

Giełda papierów wartościowych jest instytucją i zarazem platformą do handlu instrumentami finansowymi. Jak nazwa słusznie podpowiada takimi instrumentami w dużej mierze są papiery wartościowe. Handel na giełdzie musi być zorganizowany tak, by wszystkie działania były dla każdego inwestora transparentne oraz by dało się je zestawiać i porównywać. Giełda ma cały zestaw zasad, wśród których najważniejsze to:

• reguły dopuszczenia instrumentów do obrotu,
• zasady składania zleceń,
• mechanizmy ograniczające chaos i skrajne wahania cen.

Giełda Papierów Wartościowych - w skrócie: GPW - to także nazwa konkretnej giełdy, działającej w Polsce, w Warszawie. Gdy piszemy tę nazwę dużymi literami, to mamy na myśli właśnie dokładnie tę jedną, warszawską giełdę. Natomiast, gdy piszemy małymi literami, rozumiemy przez to jeden z rodzajów rynku regulowanego (istnieje też pozagiełdowy rynek regulowany).

Na czym polega podstawowy mechanizm giełdowy?

Podstawowy mechanizm giełdowy oparty jest na gromadzeniu zleceń kupna i sprzedaży, dopasowaniu tych zleceń wg określonych zasad oraz na publikacji kursów zgodnie z wypadkową popytu i podaży. Mechanizm ten ma celu zaspokoić dwie ważne potrzeby rynku.

Pierwszą jest pozyskiwanie kapitału przez emitentów. Chodzi o emitentów obligacji, czyli Skarb Państwa, samorządy, korporacje i banki. Spółka akcyjna wypuszcza akcje, które kupują inwestorzy. Następnie emitent pożycza pieniądze od inwestorów, w zamian za odsetki od obligacji i wkup obligacji w przyszłości. Na tym mechanizmie bardzo mocno opiera się rynek pierwotny.

Co do rynku wtórnego, to mamy tu do czynienia z handlem pomiędzy inwestorami. Nie muszą oni czekać, aż emitent odkupi od nich obligacje, tylko wcześniej sprzedają instrument finansowy. Oczywiście swoją rolę odgrywa tutaj popyt oraz płynność. 

Czym są papiery wartościowe?

Papiery wartościowe są instrumentami finansowymi zdolnymi do zbytu. Potwierdzają konkretne prawa majątkowe, jak choćby prawo do otrzymania zwrotu kapitału i odsetek czy prawo do udziału w spółce. Do papierów wartościowych zalicza się:

• akcje - za zakup których otrzymujesz udział w spółce akcyjnej,
• papiery dłużne - np. obligacje, które emitent od Ciebie wykupi oraz zapłaci odsetki,
• prawo poboru - umożliwiające co najmniej zachowanie przez dotychczasowych akcjonariuszy proporcjonalnego udziału w kapitale akcyjnym danej spółki akcyjnej po nowej emisji jej akcji.

Prócz papierów wartościowych istnieją również tzw. instrumenty pochodne.  

W jaki sposób działa giełda papierów wartościowych?

W najbardziej ogólnym ujęciu można dość prosto wyjaśnić jak działa giełda, chociaż szczegóły są skomplikowane technicznie. Mówiąc najprościej zaczyna się do tego, że inwestor składa zlecenie - przykładowo kupna akcji po określonej cenie. To zlecenie trafia do systemu. Następnie, jeśli pojawi się w systemie drugie zlecenie, ale sprzedaży akcji po tej samej cenie, to wówczas zawierana jest transakcja.

Schody zaczynają się, gdy zaczynami analizować poszczególne fazy sesji giełdowej, takie jak "przed otwarciem", "otwarcie", "notowania ciągłe", "zamknięcie". Dodatkową trudność może sprawić rozróżnienie notowań ciągłych od notowań jednolitych.

Warto też wspomnieć o tym, jak kształtuje się kurs na giełdzie. Jest on wypadkową popytu i podaży. Załóżmy, że w chwili obecnej na giełdzie jest mało sprzedawców oferujących konkretną akcję. Za to chętnych do kupna jest o wiele więcej. W takiej sytuacji cena tej akcji będzie wysoka. Jeśli będzie odwrotnie, to cena spadnie. Na chęć sprzedaży i kupna akcji wpływają wyniki finansowe spółki w odniesieniu do tego, czego spodziewał się rynek. 

Rynek pierwotny a rynek wtórny na giełdzie

Rynek pierwotny na giełdzie to moment, w którym to papiery wartościowe po raz pierwszy pojawiają się na rynku. Można metaforycznie powiedzieć, że wówczas akcje i obligacje pierwszy raz widzą światło dzienne i są sprzedawane inwestorom. Dzięki temu emitent pozyskuje finansowanie.

Rynek wtórny polega na późniejszym handlu między inwestorami. Inwestor kupuje lub sprzedaje instrumenty już wyemitowane, a po drugiej stronie rolę sprzedającego lub kupującego pełni inny inwestor. Rynek wtórny wycenia informacje w czasie rzeczywistym, a ponadto opiera się na takich zjawiskach jak płynność czy spread. 

GPW, New Connect, Catalyst - czyli giełda papierów wartościowych w Polsce

Jeśli chodzi o Polskę, to tutaj będziesz miał do czynienia najczęściej z tymi trzema pojęciami:

1. GPW. Jest to największy rynek akcji w Polsce, a zarazem publiczna spółka akcyjna, która zapewnia obrót papierami wartościowymi.
2. New Connect. Jest to ASO - alternatywny system obrotu - organizowany przez GPW. Służyć ma młodszym i mniejszym spółkom, których profil ryzyka różni się większych podmiotów.
3. Catalyst. Jest to system obrotu i autoryzacji instrumentów dłużnych w ujęciu detalicznym i hurtowym. Dot. to np. obligacji komunalnych, korporacyjnych czy listów zastawnych. 

Giełda w Polsce - kwestie bezpieczeństwa

Oto mechanizmy, które na polskiej giełdzie ograniczają ryzyko operacyjne oraz wspierają porządek obrotu:

1. Nadzór finansowy. Komisja Nadzoru Finansowego nadzoruje rynek finansowy w Polsce, w tym także giełdę. Wyznacza ogólne ramy bezpieczeństwa dla całego systemu.
2. Rozrachunek transakcji i KDPW. Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW) prowadzi i nadzoruje system depozytowo-rozliczeniowy obejmujący transakcje giełdowe. Standardowo dla instrumentów finansowych rozrachunek następuje dwa dni robocze po dokonaniu transakcji.
3. Widełki statyczne i dynamiczne. Wahania kursów są na giełdzie ograniczane przez tzw. widełki statyczne i dynamiczne. Przeciwdziała to chaotycznym i skrajnym skokom cen w trakcie sesji giełdowej.
4. System Rekompensat. W przypadku gdy upada inwestor, przykładowo dom maklerski, włącza się System Rekompensat, zapewniony przez KDPW. System chroni określone środki inwestorów. Nie jest to ochrona przed spadkiem ceny, ani gwarancja zysków. 

Jak zacząć inwestowanie na giełdzie i czy się to opłaca?

Jeśli chcesz zacząć inwestować na giełdzie, to pamiętaj, aby wykonać tych kilka poniższych kroków:

• załóż rachunek maklerski - zrobisz to w licencjonowanej firmie inwestycyjnej, w domu maklerskim lub banku z biurem maklerskim,
• wybierz cel i horyzont - możesz wybrać instrumenty krótkoterminowe (np. na 3 miesiące) lub długoterminowe (np. na 5-10 lat),
• rozważ wybór prostszego instrumentu - na początek zawsze warto wybrać zestaw od funduszy inwestycyjnych czy ETF-ów, a dopiero później rozważyć bardziej złożone instrumenty,
• weź pod uwagę koszty - poniesiesz prowizje maklerskie, opłaty za rachunek, spready, a niekiedy też dodatkowe opłaty rymkowe,
• rozlicz podatek - sprzedaż akcji rozlicza się w PIT-38 z uwzględnieniem PIT-8C.

FAQ - Najczęściej zadawane pytania

Czy na giełdzie można nabyć zarówno akcje jak i obligacje?

Tak, na polskiej giełdzie możesz kupować nie tylko akcje, ale też obligacje. Pamiętaj, że dedykowanym systemem do rozliczeń instrumentów dłużnych jest Catalyst. 

GPW a giełda - czym to się różni?

Skrót GPW odnosi się najczęściej do Giełdy Papierów Wartościowych - a więc do konkretnego polskiego rynku i zarazem publicznej spółki akcyjnej z siedzibą w Warszawie. Jest to konkretna giełda. Natomiast samo pojęcie giełdy może ogólniej oznaczać jakikolwiek rynek obrotu instrumentami finansowymi albo - w jeszcze szerszym ujęciu - rynek dowolnego handlu, gdzie spotyka się wielu sprzedających i wielu kupujących.

Czy inwestując na giełdzie można oczekiwać zysku gwarantowanego?

Nie, nigdy nie dostaniesz gwarancji, że dana operacja wykonana na giełdzie przyniesie Ci spodziewany zysk. Gdy kupisz akcje po wysokiej cenie, a cena ta następnie znacznie spadnie będziesz stratny na tym interesie. Lepiej jest sprzedać akcje, gdy ich cena wzrośnie. A to jest tylko najprostszy aspekt. Na rynku kapitałowym istnieje jeszcze wiele niuansów, których zrozumienie zwiększa szansę na wypracowanie zysku. 

Dodano: 06.02.2026